Jump to content
Title: Ysbryd y Mwynwyr - Spirit of the Miners
Waterwheel at LlywernogWheelhouse, Bryn yr ArianCwm Ystwyth
 

Daeareg - Maes Mwynau Canolbarth Cymru


• Mae Gogledd Ceredigion, Gogledd Orllewin Powys a De Orllewin Gwynedd yn ffurfio rhanbarth lle y ceir nifer o gloddfeydd metel segur, y cyfeirir atynt fel Maes Mwynau Canolbarth Cymru.
• Ffurfiwyd y gwythiennau yn ystod symudiadau'r ddaear a dyddodwyd y mwynau gan hylifau poeth a oedd yn llifo trwy holltau yn y creigiau.
Gwythiennau mwnol

• Nodwyd o leiaf ddeuddeg episod hollti a mwneiddiad.
• Credir bod y mwneiddiad wedi digwydd yn episodaidd rhwng y Cyfnod Deonian (gan ddechrau 408 miliwn o flynyddoedd yn ôl) a'r Cyfnod Permo-Triasig (250 miliwn o flynyddoedd yn ôl).
• Mae'r gwythiennau'n cael eu cynnal gan greigiau gwaddod morol Paleosöig Is, sydd oddeutu 430 miliwn o flynyddoedd oed.
• Mae'r gwythiennau yn cynnwys mwynau plwm, sinc, arian a chopr yn bennaf, wedi'u cymysgu â cwarts (silica) a chalsiwm, magnesiwm a mwynau carbonad sy'n rhoi haearn.
• Mae'r gwythiennau yn cynnwys cyfansymiau bach o cobalt, nicel, antimoni, arsenig, cadmiwm ac olion aur hefyd.
• Mae pob metel, ac eithrio aur, yn bodoli ar ffurf sylffidau (mwynau sy'n cynnwys metelau wedi'u cyfuno â sylffwr).

Galena

• Mae Galena (chwith) yn fwyn sy'n cynnwys Plwm ac Arian. Mae'n drwm a phan fydd yn cael ei dorri, mae ganddo ymddangosiad metelig o liw llwyd ac arian, sy'n disgleirio yn y golau. Sylffid plwm yw Galena, a'i fformwla cemegol yw PbS. Er bod sylffid plwm pur yn cynnwys 86.6% o blwm, mae'r galena a geir yn y cloddfeydd hyn yn cynnwys cyfansymiau bach niferus o fwynau sylffid eraill ac “amhuredd” pwysig sef arian. Roedd cloddfeydd Canolbarth Cymru yn ffynhonnell arian bwysig, ac yn y cloddfeydd cyfoethocaf, gallai'r galena ddarparu dros 30 owns o arian i bob tunnell o fwyn.



Sphalerite


• Arferai'r cloddwyr alw Sffalerit (dde) yn sinc blend neu "Black Jack". Yn ei gyflwr naturiol, ei liw cyffredin yw brown tywyll. Po fwyaf o haearn sydd ynddo, y tywyllaf ydyw. Sylffid sinc yw Sffalerit neu sinc-blend, gyda'r fformwla ZnS ar gyfer y ffurf pur, sy'n cynnwys 66.94% o sinc. Fodd bynnag, mae'n gyffredin gweld rhywfaint o haearn (2-5% fel arfer) yn bresennol, ac mae sffalerit yn cynnwys cyfansymiau bach o gadmiwm hefyd. Er bod digon ohono yng Nghanolbarth Cymru, dim ond ar ôl y bedwaredd ganrif ar bymtheg y cafodd ei gloddio o ddifrif, pan welwyd y galw am sinc yn codi ar ôl sefydlu ffordd ymarferol o fwyndoddi'r mwyn. Cyn y cyfnod hwn, roedd yn cael ei waredu gyda'r gwastraff ac mewn rhai cloddfeydd, byddai'n cael ei gasglu â llaw o'r tomennydd ar ôl i hynny ddatblygu i fod yn broses ddichonadwy yn economaidd.


Chalcopyrite



• Mae Calcopyrit (chwith) yn sylffid haearn copr gyda'r fformwla cemegol CuFeS2. Mae'n cynnwys 34.63% o gopr a dyma'r mwyn pwysicaf o'r metel hwn yn y byd. Gallai ei liw melyn euraidd dwyllo rhai mwnchwilwyr amhrofiadol i gredu eu bod wedi darganfod aur! Mae Calcopyrit yn gyffredin yng Nghanolbarth Cymru, ond dim ond mewn nifer cymharol fach o gloddfeydd yr oedd cyfansymiau gweithiadwy ohono i'w gweld, er enghraifft yn ardal Cwmerfyn ac yn yr ardal i'r gogledd o Gronfa Ddðr Nant-y-Moch yng Ngheredigion ac yn Nylife yng Ngogledd Orllewin Powys.





• Roedd y cloddfeydd yn gweithio gwythiennau mwynol a welwyd ar hyd ffawtiau daearegol. Wrth ei gloddio, roedd y graig a fwnyddol yn cael ei malu ac roedd y mwynau trwm yn cael eu gwahanu gan ddefnyddio dðr i olchi'r deunydd gwastraff ysgafnach i ffwrdd.
• Roedd y mwynau o'r mwyn yn cael ei casglu a'u rhoi mewn bagiau fel crynoadau, a oedd yn cael eu gwerthu i ffwrneisi mwyndoddi wedyn.
• Dim ond ar ôl 1845 y cofnodwyd gweithgarwch cynhyrchu mwynau yn fanwl ac nid ydym yn gwybod yr hyn a gynhyrchwyd cyn hynny.
• Cynhyrchwyd dros 450,000 tunnell o grynoadau mwyn plwm a oedd yn cynnwys dros 2,500,000 owns o arian.
• Cynhyrchwyd dros 140,000 tunnell o grynoadau mwyn sinc a dros 8,000 tunnell o grynoadau mwyn copr.
• Yn ogystal, cynhyrchwyd baryt (sylffad bariwm) ac pyrit haearn yn lleol hefyd.
• Heddiw, mae'r cloddfeydd o bwysigrwydd gwyddonol mawr oherwydd eu daeareg, eu mwnoleg a'r planhigion prin sy'n gallu goddef metel ac sy'n tyfu ar y tomenni rwbel.
• Mae meysydd mwynau eraill yng Nghymru a oedd yn adnabyddus am y ffaith eu bod yn cynhyrchu copr ac aur.

Pyromorphite
Linerite








>>>> Cadwraeth Mwnyddol


Am wybodaeth mwy manwl gweler wefan John Mason